sayina

Inkululeko yezenzululwazi kunye nokuziphatha okuthembekileyo kwezazinzulu

Kolu ngcelele lweblogi, amalungu eKomiti ye-ISC yeNkululeko kunye noxanduva lweNzululwazi abelana ngezimvo zabo kwimibuzo ejikeleze ukuthembela kwisayensi, ngakumbi kumxholo wokwenziwa komgaqo-nkqubo. Isiqwenga sokuqala sibonisa uKarly Kehoe, ohlola uxanduva lokuziphatha lwezenzululwazi kunye namaziko.

NgoSeptemba 2024, i-International Science Council (ISC), ngokubambisana neZiko loPhando oluHlangeneyo lweKhomishini yaseYurophu kunye nenkxaso-mali evela kwiSiseko seSayensi yeSizwe sase-US, yabiza i-workshop ethi "Ukuthembela kwiSayensi yePolisi ye-Nexus". Lo mnyhadala wadibanisa iingcali ukuze zivavanye amandla antsonkothileyo okuthembela kwisayensi ekwenziweni komgaqo-nkqubo, kunye nokujongana nombuzo ongundoqo: ingaba imiba yokuthembela kwinzululwazi ngomgaqo-nkqubo inokwahlulwa kangakanani kwimibuzo ebanzi yokuthembela kumaziko edemokhrasi?

NgoMeyi ka-2025, amaqabane akhupha ingxelo enesiphumo, Thembela kwiNzululwazi ngePolisi yeNexus. Ichaza imiceli mngeni engundoqo kwaye iceba izicwangciso zokuqinisa ukuthembana phakathi koosonzululwazi, abenzi bomgaqo-nkqubo, kunye noluntu- ngakumbi kumxholo ophawulwa ngokuchasa, ukuchasa ulwazi, kunye nolwazi olungelulo.

Amalungu e-ISC's IKomiti yeNkululeko kunye noxanduva kwiNzululwazi (i-CFRS) ngoku inikela ingcinga yayo ngengxelo kuthotho lweengcinga. Umsebenzi wabo wokuxhasa imigaqo exhasa isayensi njenge ukulunga koluntu jikelele -Kubandakanya ilungelo lomntu lokuthatha inxaxheba kunye nokuxhamla kwisayensi – ihambelana ngokusondeleyo nemixholo ephononongwe ngexesha locweyo. Igalelo labo lizisa i-nuance eyongezelelweyo kunye neembono ezivela kwiinkalo ezahlukeneyo kunye nemimandla.


Malunga nombhaliS. Karly Kehoe, Fellow yeRoyal Society yaseKhanada, uNjingalwazi wezeMbali kunye noSihlalo woPhando waseKhanada kwiAtlantiki yaseKhanada yoluntu kwiYunivesithi yaseSaint Mary's.

Amaziko eDemokhrasi - lawo enza ukuqhubela phambili kwenzululwazi (okuthetha ukuveliswa kolwazi ngophando olucokisekileyo) - athotywa phantsi yinkcubeko ekhulayo yokuchasa kunye nolwazi olungelulo. Uphando lwakutsha nje lwe-OECD (2024) lufumene ukuba i-44% yabemi kwisampulu yokufunda yamazwe angama-30 "banokuzithemba okuphantsi okanye abanakho ukuthembela kurhulumente kazwelonke". Ingxaki kukuba nangona sisazi ukuba iinkqubo zeengcebiso zenzululwazi “ezisebenza kakuhle” zikhokelela “kumgaqo-nkqubo wokwenza indalo ephilayo,” ukuthembela kuphando nako kuyehla. Oku kubuza umbuzo: yintoni enokwenziwa ngabaphandi ukubuyisela umva le meko?

Okokuqala, kufuneka siqonde ukuba inkululeko yezemfundo ayenzelwanga ukukhusela uluvo malunga nezihloko apho singenabo ubuchule bophando. Endaweni yoko, yenzelwe ukukhusela umphandi othetha ngento abayaziyo ngenxa ye ngokwenene uphando abalwenzayo. Ukukhusela ukuthembeka kophando kunye nenkqubo yophando kubaluleke kakhulu. Ukuthembeka kunye nekamva leziseko zophuhliso lwesayensi yehlabathi kuxhomekeke kuthi njengabaphandi ukuba bacacelwe ngento esiyaziyo ngenxa yophando lwethu kunye nesingakwaziyo.

Okwesibini, kufuneka sakhe iinkqubo zophando ezibandakanyayo ezimema intatho-nxaxheba yoluntu. Uluntu luziva lukude nophando ngenxa yokuba are kude kuyo kwaye kwiimeko ezininzi zigcinwe kude kuyo. Uphando lusixelela ukuba okukhona inzululwazi ikude, kokukhona ithenjwa kancinci. Iiyunivesithi zasekhaya zinethuba lokwakha ukuthembela kwisayensi ngokwenza ubudlelwane obunzulu nobunentsingiselo ngakumbi noluntu olubangqongileyo. Ukumema uluntu ukuba luthathe inxaxheba kwintsebenziswano yokwenziwa kophando ngokuhlaziya, apho sinakho, iinkqubo zethu zophando ukuze zibandakanye ngakumbi amazwi amatsha, iimbono, kunye neengcamango zinamandla okunikezela ngeenzuzo ezibalulekileyo. Iza kwakha ubudlelwane obuluqilima nobuthembeke ngakumbi phakathi kophando lwezemfundo kunye noluntu kwaye ikhulise uqoqosho lwethu kuba “abantu abathembakeleyo okuphezulu kunye noqoqosho ludla ngokunxulunyaniswa nempumelelo”.

Okwesithathu, kubalulekile ukuba thina, baphandi, sibonwe njengabarhwebi abathembekileyo ababelana ngolwazi olusekwe kubungqina ngokuchanekileyo nangokungathandiyo kangangoko kunokwenzeka. Ngoku, sonke singabantu kwaye ngoko iimpawu esiziphetheyo zidlala indima kumsebenzi esiwenzayo, kodwa uxanduva lwethu njengabaphandi kuthetha ukuba kufuneka sikhokelwe bubungqina kunye neziphumo zophando.

Okokugqibela, kufuneka sikhumbule ukuba abasebenzi bakarhulumente abanayo inkululeko yokuthatha isigqibo malunga nokuba yintoni na engaba ngumgaqo-nkqubo kwaye yintoni engekhoyo. Kuluntu lwedemokhrasi, le yindima yorhulumente onyuliweyo. Njengabaphandi, kufuneka sisebenzisane nale nkqubo ngokwenza uphando lwethu lufumaneke ukuze abo bathweswe uxanduva lokwenza umgaqo-nkqubo bakwazi ukwenza izigqibo ezifanelekileyo kunye nobungqina. Ukuba sima siqinile njengabarhwebi abanyanisekileyo abenze umsebenzi onentsingiselo ngentsebenziswano nabo bangaphaya kweziko lemfundo, siya kwakha kwakhona kwaye sandise ukuthembana kwinkqubo yophando kunye noluntu lophando. Le yindlela esinokulwakha ngayo ukhuselo olubalulekileyo ngokuchasene nesayensi-mbumbulu kunye ne-dis- kunye nolwazi olungeyonyani kwaye someleze amaziko ethu edemokhrasi.


Okunye okuvela kwi-CFRS Trust kuthotho lwezeNzululwazi Jonga zonke

blog
03 Disemba 2025 - 6 imiz efundwayo

Ukuthembela kwisayensi: Uxanduva lokuziphatha kwizazinzulu kunye neeyunivesithi

Funda nzulu Funda ngakumbi malunga nokuThembela kwisayensi: Iimfanelo zokuziphatha zenzululwazi kunye neeyunivesithi
blog
09 Disemba 2025 - 6 imiz efundwayo

Into efunwa lihlabathi ngoku 'ngabaxhasi besayensi' kunye 'noonozakuzaku besayensi'

Funda nzulu Funda ngakumbi malunga nento efunwa lihlabathi ngoku 'ngabaxhasi besayensi' kunye 'noonozakuzaku benzululwazi'

Umfanekiso nge UConnie de Vries onUnsplash

isikhanyeli
Ulwazi, izimvo kunye neengcebiso ezinikwe kwiiblogi zethu zeendwendwe zezo zabaxhasi ngabanye, kwaye azibonakalisi iinqobo kunye neenkolelo zeBhunga lezeNzululwazi lamazwe ngamazwe.

Hlala usexesheni ngencwadana zethu