sayina

Oko kwatyhilwa yiSuku leSayensi lika-2026 malunga nesahluko esilandelayo somgaqo-nkqubo wesayensi

Ngoku kuhlelo lwayo lwesine, iSayensi Day kwiForam yezoPolitiko ePhakamileyo ibe liqonga eliphambili lengxoxo phakathi koososayensi, abenzi bomgaqo-nkqubo, iinkokheli ze-UN kunye nabasebenzi malunga nendima yesayensi ekuqhubeleni phambili uphuhliso oluzinzileyo. Iququzelelwe yi-International Science Council (ISC), iStockholm Environment Institute (SEI), iSustainable Development Solutions Network (SDSN) kunye neSebe lezoQoqosho neNtlalo leZizwe eziManyeneyo (UN DESA), uhlelo luka-2026 luhlolisise umbuzo ophambili: ukuba ulwazi lwesayensi alukaze lube namandla, kutheni luguqulwa lube yintshukumo enentsingiselo luhlala lunzima kangaka? Ngelixa iingxoxo zaziqala kumahlathi ashushu kunye noluntu lwePacific Island ukuya kubukrelekrele bokwenziwa kunye nekamva leeNjongo zoPhuhliso oluZinzileyo (SDGs), umsonto ofanayo wavela imini yonke. Ukuvelisa ulwazi lwesayensi yinxalenye nje ye-equation. Kubaluleke ngokulinganayo amaziko, ubudlelwane kunye neenkcubeko zezopolitiko ezivumela uluntu ukuba lusebenze kulo.

Xa intatheli yesayensi kunye nomsasazi weScience Friday uFlora Lichtman evula uSuku lweSayensi luka-2026, wenza njalo ngebali lomzuzi weNobel Katalin KarikóKangangamashumi eminyaka, uKarikó wayesenza uphando nge-messenger RNA engaqatshelwa okanye engaxhaswa kangako, kudala ngaphambi kokuba le teknoloji ixhase ukugonywa kwe-COVID-19. Isayensi yayikhona iminyaka ngaphambi kokuba ihlabathi lazi ukuba lenze ntoni ngayo. 

Yabonakala iyintshayelelo efanelekileyo kwiincoko ezalandelayo. 

Ingxoxo yokuvula, ekhokelwa nguMongameli we-ISC onyuliweyo uRobbert Dijkgraaf kunye noNcedisi-Nobhala-Jikelele we-UN uNavid Hanif, bacele umngeni kubathathi-nxaxheba ukuba barhoxe kumjikelo wonyaka wokunika ingxelo ngeeNjongo zoPhuhliso oluZinzileyo (ii-SDG) baze babuze umbuzo obaluleke ngakumbi: ukuba ukuqonda ngokwesayensi ngemingeni edibeneyo yehlabathi kuye kwanda kakhulu, kutheni ukuguqulela olo lwazi kwisenzo esibalulekileyo kuhlala kunzima kangaka? Amagqabaza abo adibana nokuxilongwa okufanayo. Bathi, umqobo asikokunqongophala kobungqina besayensi, kodwa amaziko, ubunkokeli kunye nolawulo kufuneka baguqule obo bungqina bube yimigaqo-nkqubo esebenzayo kunye nokusetyenziswa. 

Loo mbono wabeka intsingiselo kwiingxoxo ezalandelayo, ususa ingqalelo ekuboniseni ixabiso lesayensi kwaye wabhekisa kwiimeko ezivumela ulwazi lwesayensi ukuba lubumbe izigqibo. 

Umncedisi-Nobhala-Jikelele we-UN uNavid Hanif

Kutheni ubungqina obuhle busasokola ukubumba izigqibo

Ingxoxo yezopolitiko eyalandelayo yabonisa ukuba akukho mpikiswano ingako malunga nokuxilongwa kweso sifo. 

Ethetha kwiimeko ezahlukeneyo zelizwe, u-Ilka Hirt ovela kwiSebe lezeNdalo laseJamani, u-Ambassador Gregor Koessler, uMmeli oSisigxina wase-Austria, u-Ambassador Chola Milambo, uMmeli oSisigxina waseZambia, kunye noRaúl Sánchez, uSekela Mmeli oSisigxina waseColombia, ngamnye kubo uchaze ukubaluleka kokuqinisa amaziko adibanisa ubuchule besayensi nokwenza izigqibo kuluntu. Nangona izinto eziza kuqala zahlukile - ukusuka kwiinkqubo zengcebiso zesayensi kunye nentsebenziswano yamazwe ngamazwe ukuya kumandla ophando kunye nokubandakanyeka ngokulinganayo kwimveliso yolwazi - babenenkolelo efanayo yokuba unxibelelwano olusebenzayo lwesayensi-nkqubo alunakwenziwa ngexesha lengxaki. Zifuna utyalo-mali lwexesha elide, ukuthembana kunye nentsebenziswano eqhubekayo. 

USánchez mhlawumbi wabamba umoya wengxoxo ngokufutshane xa wayecinga ukuba iingcamango eziguqulayo zihlala zifuna ukunyamezela kunye nesibindi sezopolitiko ngaphambi kokuba ziqatshelwe. Ingxoxo eyalandelayo yabonisa ukuba imiqobo eqhelekileyo - kuquka intando yezopolitiko, ulawulo oluqhekekileyo, imida yezemali kunye nonxibelelwano olubuthathaka lwesayensi-nkqubo - zonke ziyimbonakaliso yomngeni onzulu: ukwakha amaziko anako ukuguqula ulwazi lwesayensi lube yintshukumo esebenzayo. 

Isayensi ngokwayo iyatshintsha 

Ingxoxo yadlula ngokukhawuleza ngaphaya kokuchonga imiqobo yaza endaweni yoko yabuza ukuba ngaba ubudlelwane phakathi kwesayensi nomgaqo-nkqubo ngokwawo buyatshintsha na. 

Ababhali bephaneli bacebise ukuba kunjalo. 

Abathathi-nxaxheba uRobbert Dijkgraaf (iBhunga leSayensi yeHlabathi), uEmma Torres (iNethiwekhi yeZisombululo zoPhuhliso oluSimahla lwe-UN), uEd Carr (iStockholm Environment Institute kunye nePhaneli yeeNgcebiso zeSayensi nezoBugcisa yeZiko lezeNdalo leHlabathi) kunye no-Astra Bonini (i-UN DESA) bonke bajongane nalo mbuzo ngokweembono ezahlukeneyo, kodwa bavumelana ngesigqibo esinye: ubudlelwane phakathi kwesayensi kunye nomgaqo-nkqubo ngokwawo buyatshintsha. 

Imingeni yokuzinza kwanamhlanje ifuna iindlela ezinqumla kwiinkalo ezahlukeneyo, amacandelo kunye neenkqubo zolwazi. Ukugqwesa kwesayensi kubandakanya ngakumbi ukukwazi ukusebenza nabenzi bomgaqo-nkqubo, iingcali kunye noluntu ukuze kuqulunqwe izisombululo ngokubambisana. Imizekelo efana neSayensi Panels for the Amazon, Congo Basin and Borneo (SDSN) ibonise indlela ii-ajenda zophando eziphuhliswa ngayo kunye nabantu abachaphazeleka ngokuthe ngqo lutshintsho lokusingqongileyo, endaweni yokuba ziphuhliswe kubo. 

Kwangaxeshanye, abathathi-nxaxheba baphikisana ngelithi isayensi ayinakuvela yodwa. Iiyunivesithi kunye neenkqubo zophando kuya kufuneka ziqaphele ngcono ukubandakanyeka komgaqo-nkqubo kunye nokusetyenziswa kwawo, ngelixa amaziko karhulumente kufuneka abe nokukwazi ngakumbi ukufunxa nokwenza izinto ngobungqina besayensi obudibeneyo. Njengoko isayensi iye yaba nobuchule ngakumbi ekuqondeni unxibelelwano phakathi kwemingeni yehlabathi, iinkqubo ezinoxanduva lokuguqulela ezo ngqiqo zibe ngumgaqo-nkqubo azizange zihlale zihambelana nesantya. 

Kuyo yonke ingxoxo, kwavela umfanekiso ohambelanayo. Ingxoxo yayidlulele ngaphaya kokuqinisekisa isayensi indawo ekwenzeni izigqibo. Umbuzo obaluleke kakhulu yayikukuba ingaba oorhulumente, amaziko ophando kunye nemibutho yamazwe ngamazwe baxhotyisiwe na ukufunda, ukufunxa kunye nokwenza ngokolwazi lwesayensi. 

Esinye isihloko esiphindaphindayo imini yonke yayikukuba imingeni yozinzo lwanamhlanje ayisakwazi ukuqondwa okanye ukulawulwa yodwa. Utshintsho lwemozulu, ukulahleka kwezinto eziphilayo ezahlukeneyo, ukungalingani, iinkqubo zokutya, ezezimali kunye notshintsho lwetekhnoloji zidibene kakhulu, kwaye abathathi-nxaxheba baphikisana ngokuphindaphindiweyo ukuba unxibelelwano lwesayensi-nkqubo kufuneka luguquke ngokufanelekileyo. Endaweni yokuvelisa ubungqina obungakumbi bamacandelo, isayensi icelwa ngakumbi ukuba incede oorhulumente baqonde ukuxhomekeka phakathi kwabo, balindele urhwebo, bachonge ukusebenzisana kunye nokungenelela koyilo okunokuvelisa iingenelo kwiinjongo ezininzi. Ngamanye amazwi, umngeni awusakwazi nje ukuvelisa ulwazi kodwa ukuqinisa amandla okuguqulela ukuqonda kweenkqubo zibe kukuphunyezwa. 

Iingxoxo ezijolise kuzo ezalandelayo zinike uthotho lweempendulo ezisebenzayo. Endaweni yokuxoxa ngokuba umgaqo-nkqubo wesayensi osebenzayo ufanele ube njani, babonise indlela osele ubonakala ngayo kuluntu, izixeko kunye namaziko kwihlabathi liphela. 

Indlela ebonakala ngayo ngokwenene ukuphunyezwa 

Iingxoxo ezigxile kuzo zitshintshe ingxoxo ukusuka ekuxilongweni ukuya kwindlela yokwenza izinto. Kwiimeko ezahlukeneyo kakhulu - ukusuka ekuziqhelaniseni nemozulu nolwazi lwemveli ukuya kuphuhliso lwedolophu, ukubona kwangaphambili kunye nokuphila kakuhle kwabantu - izithethi ziphikisa ingcamango yokuba ubungqina besayensi buvela kubaphandi ukuya kubenzi bomgaqo-nkqubo. Kuzo zonke ezi mizekelo, umgaqo-nkqubo wesayensi uvele njengenkqubo eqhubekayo yentsebenziswano, eyakhelwe kubudlelwane, ukuthembana kunye nokusombulula iingxaki okwabelwana ngazo. 

UJoshua Amponsem, umseki weYouth Climate Justice Fund, uthe ukumelana nokuguquguquka kwemozulu kunamandla kakhulu xa kuphuhliswa ubungqina besayensi kunye noluntu olulindeleke ukuba luthathe amanyathelo ngako. Loo gxininiso ekuveliseni ngokubambisana lwaphindwa nguRoannie Ng Shiu, uMlawuli oyiNtloko wePacific Academy of Sciences, owacinga ngesiko elide lePacific lokudibanisa ukuphononongwa kwesayensi nolwazi lweMveli waza wathi ubuchule basekuhlaleni kufuneka busuke kwimida bube sembindini wokwenza izigqibo. 

Ejonge phambili, u-Amir AghaKouchak, uNjingalwazi woBunjineli boLuntu noBume beNdalo kwiYunivesithi yaseCalifornia, e-Irvine, ucele ukuba umgaqo-nkqubo wesayensi ube nolindelo oluthe kratya, esithi ukubona kwangaphambili, iinkqubo zokulumkisa kwangethuba kunye nokwenza izigqibo ezisekelwe kumngcipheko kuya kuba yimfuneko njengoko iingozi zemozulu ziya zisanda ngokwenkqubo. Ebhekisa kwizixeko, uMarie-Hélène Zerah, uMlawuli woPhando kwiFrench National Research Institute for Sustainable Development (IRD), kunye no-Ivan Shumkov, uSihlalo-kunye we-UN-Habitat Partnership on the Future of Cities, bagxininise imfuneko yentsebenziswano eqhubekayo kuzo zonke iinkalo, amacandelo kunye noluntu ukujongana nemingeni enzima ngakumbi yedolophu. 

UMarie-Hélène Zerah, uMlawuli woPhando kwiFrench National Research Institute for Sustainable Development (IRD)

Ingxwabangxwaba yokugqibela ivele kuBrendan Case, uMlawuli oNcedisayo woPhando kwiNkqubo yoPhuhliso lwabantu kwiYunivesithi yaseHarvard, owacela umngeni kubathathi-nxaxheba ukuba bacinge ngaphaya kwemilinganiselo eqhelekileyo yophuhliso. Esebenzisa ubungqina obuvela kwiGlobal Flourishing Study, ucebise ukuba ii-ajenda zophuhliso zexesha elizayo zinokufuna ukugxininisa ngakumbi kwintsingiselo, ubudlelwane, ubuntu kunye nokuphila kakuhle kunye nempilo kunye nokuchuma kwezinto eziphathekayo. 

Nangona iimeko zazo zahlukile, ezi ngxoxo zikhombe kwisigqibo esinye. Umgaqo-nkqubo wesayensi osebenzayo awuhambelani ngokuthe ngqo okanye ngowobukhulu obunye. Nokuba kujongwana notshintsho lwemozulu, uphuhliso lwedolophu okanye impilo-ntle yoluntu, inkqubela phambili ixhomekeke kwingxoxo eqhubekayo, ukufunda kunye kunye namaziko anako ukudibanisa iintlobo ezahlukeneyo zolwazi ukuphendula imingeni enzima. 

Ngaphaya kowama-2030: iindlela ezintsha zokusebenza phezu kweenjongo ezintsha 

Ingxoxo yokuvala usuku ijonge ngaphaya komsebenzi okhawulezileyo wokufezekisa iiNjongo zoPhuhliso oluZinzileyo yaza yabuza umbuzo obanzi: loluphi uhlobo loyilo lwesayensi-nkqubo oluya kufuneka emva kowama-2030? 

Ilawulwa ngu-Ed Carr (SEI), ingxoxo noNorichika Kanie weYunivesithi yaseKeio kunye noMarianne Beisheim we-German Institute for International and Security Affairs bamelana ngabom nesilingo sokugxila kwinto enokuthi ithathe indawo ye-SDGs. Endaweni yoko, yaqwalasela oko uluntu lwamazwe ngamazwe lufanele lukuqhubele phambili kwiminyaka elishumi edlulileyo.  

Astra Bonini, UN DESA ; UMarianne Beisheim, iSWP; Norichika Kanie, iYunivesithi yaseKeio, Ed Carr, SEI

Phakathi kwezinto ezihlala zihleli kwi-Ajenda ka-2030, abathathi-nxaxheba bacebise ukuba, kukho ukuqondwa okukhulayo kokuba imingeni yehlabathi ayinakujongwa yodwa. Uphando malunga nokusebenzisana kwe-SDG, ukucinga ngeenkqubo kunye nokuphazamiseka kwemida kubonise ukuba utshintsho lwemozulu, ulwahlulo lwezinto eziphilayo, impilo, ukungalingani, utshintsho lwetekhnoloji kunye nophuhliso lwezoqoqosho zidibene kakhulu, iindlela ezifuna ukuhlanganiswa ngokulinganayo. Nangona isayensi iye yamkela ngakumbi le nyaniso, umbuzo ngoku kukuba ingaba iinkqubo zolawulo zinokuguquka ngesantya esifanayo kwaye zisebenzise ezi ngqiqo ukuxhasa ukuphunyezwa. 

Abathathi-nxaxheba bakwabonise isidingo esikhulayo samaziko enza okungaphezulu kokuphendula kwiingxaki zanamhlanje. Bathethe ngamandla aqinileyo ekuqondeni kwangaphambili, ekulindeni nasekucingeni ngeenkqubo - iindlela ezinceda abenzi bomgaqo-nkqubo ukuba bahambe ngokungaqiniseki endaweni yokusabela nje kuko. Njengoko ubuchwepheshe obutsha, utshintsho lwe-geopolitical kunye notshintsho lokusingqongileyo lukhawuleza, unxibelelwano lwesayensi-nkqubo kuya kufuneka lube lula ngakumbi, lubandakanyeke ngakumbi kwaye luxhotyiswe ngcono ukwazisa izigqibo kwixesha elide. 

Isigidimi esinye siphinde savela ngokuphindaphindiweyo imini yonke. Ikamva lomgaqo-nkqubo wesayensi liza kuxhomekeka kakhulu kumaziko, izikhuthazo kunye nobudlelwane obujikeleze ulwazi lwesayensi kunye nolwazi ngokwalo. Ezo ziimeko ezigqiba ukuba ubungqina buzisa intshukumo ekugqibeleni na. 

Ibali lokuqala likaFlora Lichtman likaKatalin Karikó ngoko ke labanentsingiselo enzulu ekupheleni kwesi siganeko. Impumelelo yesayensi ayitshintshi uluntu kuba nje lukho. Yenza njalo kuba abantu, amaziko kunye neenkokheli zezopolitiko zidala iimeko zokuba ulwazi luqatshelwe, luthenjwe kwaye lusetyenziswe. 

Xa sijonga phambili, incoko ibonise ukuba umbuzo ophambili we-Beyond 2030 usenokungabi zeziphi iinjongo ezizayo, kodwa zeziphi amandla oorhulumente, amaziko kunye noluntu oluya kuzidinga ukuze luhambe kwihlabathi elinobudlelwane obukhulayo. Oko kubeka ulindelo olutsha kwisayensi: kungekuphela nje ukuchaza ubunzima, kodwa ukunceda abenzi bezigqibo ukuba benze ngaphakathi kuyo.


Photo: nguNyu Wang/UN DESA

Hlala usexesheni ngencwadana zethu