Esi siqwenga siyinxalenye yoluhlu lweblogi apho amalungu e-ISC's IKomiti yeNkululeko kunye noxanduva kwiNzululwazi (CFRS) babelane ngezimvo zabo malunga ne Thembela kwiNzululwazi ngePolisi yeNexus ingxelo, ekhutshwe emva kocweyo oluququzelelwe yi-International Science Council (ISC) kunye neZiko loPhando oluHlangeneyo lweKhomishini yaseYurophu, kunye nenkxaso-mali evela kwi-US National Science Foundation.
Iworkshop yadibanisa iingcaphephe ukuze zivavanye amandla antsonkothileyo okuthembela kwisayensi ekwenziweni komgaqo-nkqubo kunye nokuqwalasela umbuzo ongundoqo: ukusa kuwuphi umkhamo ukuthembela kwenzululwazi ngomgaqo-nkqubo kwahlulwa kwimibuzo ebanzi yokuthembela kumaziko edemokhrasi?
Malunga nombhali: UDkt. Jorge A. Huete-Pérez okwangoku ungutitshala kwiNkqubo yeSayensi, iTekhnoloji kunye neMicimbi yeHlabathi (STIA) kwiSikolo seNkonzo yaNgaphandle sase-Edmund A. Walsh kwiYunivesithi yaseGeorgetown. UkwanguNobhala wezaNgaphandle we-Academy of Sciences yaseNicaragua kwaye lilungu leKomiti ye-ISC yeNkululeko kunye noXanduva kwiSayensi.
Kwimimandla yedemokhrasi ebuthathaka, ukuthemba isayensi akunakuhlukaniswa nokuthemba amaziko edemokhrasi. Xa oorhulumente besebenzisa okanye becinezela ulwazi lwesayensi ngeenjongo zezopolitiko, abagcini nje ngokuphelisa ukuzithemba koluntu kwisayensi kodwa batshabalalisa neziseko zolawulo olusekelwe kubungqina. Amava aseNicaragua abonisa indlela ukuthembeka kwesayensi okuba yintsika ebalulekileyo, kwaye idla ngokuba sengozini, yobomi bedemokhrasi.
Ngexesha lobhubhane we-COVID-19, urhulumente wakhetha ukukhanyela nokungakhathali endaweni yokungafihli nto kunye nokuphendula. Abasemagunyeni bayityeshela izikhokelo zamazwe ngamazwe, bayigxeka ingxakeko enkulu, kwaye bathintela ukufikelela kwidatha yezempilo. Izazinzulu ezazibuza le migaqo-nkqubo zavalwa umlomo okanye zagxekwa. Kule meko, ukuzithemba koluntu kumaziko esayensi kwaba yinto engenakuhlukaniswa nokungathembani ngokubanzi kumaziko karhulumente. Ukungabikho kwedatha esemthethweni ethembekileyo kwandisa ulwazi olungeyonyani, ukudideka kunye noloyiko.
Phakathi kwale meko yokucinezelwa, i-Academy of Sciences yeli lizwe, kunye nezinye imibutho yesayensi, yavela njengezibane zokuthembeka kunye nenkonzo kawonke-wonke. Le mibutho ikhusele inkululeko yesayensi kunye noxanduva lokuziphatha nangona kukho uxinzelelo olukhulu kwezopolitiko kunye nomngcipheko wobuqu. Ngokukhupha uhlalutyo oluzimeleyo kwimpilo yoluntu, uzinzo lokusingqongileyo kunye nemfundo, babonise ukuba isayensi ethembekileyo ayixhomekekanga kuphela ekuchanekeni kobugcisa kodwa nakwinkalipho yokuziphatha kunye noxanduva loluntu.
Ukuzinikela kwe-Academy kwi-science definition kwangaphambi kobhubhane. Isiganeko esibalulekileyo safika ngo-2014, ngexesha leengxoxo malunga neProjekthi ye-Interoceanic Canal ecetywayo, uphuhliso olukhulu olwaziswa njengendlela eyahlukileyo kwiPanama Canal. Urhulumente unike imvume enkulu kwiprojekthi eyayisongela iLake Cocibolca, eyona ndawo inkulu yokugcina amanzi acocekileyo kweli lizwe, kunye neendawo ezininzi zeentlobo ngeentlobo zezinto eziphilayo. I-Academy yenze kwaye yasasaza uvavanyo oluzimeleyo lwezenzululwazi olutyhila umonakalo onokubakho kwindalo nakwintlalo yeprojekthi. Nangona kukho ubutshaba obusemthethweni, oku kucaca kwenze i-Academy yahlonitshwa luluntu ngokubanzi kwaye yenze abemi baqaphela isayensi njengento ebalulekileyo kuluntu.
La mava abonisa ukuba ukuthemba isayensi kuyachuma xa izazinzulu zisenza ngokuthembeka, nokuba azikhuselwanga zizikhungo. Kwimimandla yedemokhrasi ebuthathaka, apho ulawulo lwezopolitiko lunokuphazamisa ngokulula amabali esayensi, amaziko emfundo azimeleyo, iiyunivesithi kunye nentsebenziswano yamazwe ngamazwe ngabagcini ababalulekileyo benyaniso kunye noxanduva.
Ezi zifundo zigxininisa ukuba ukukhuthaza ukuthembana kwisayensi kufuna okungaphezulu kokujongana nolwazi olungeyonyani—kufuna ukukhusela ukuzimela kwesayensi ngokwayo. Xa izazinzulu zixhasa ukungafihlisi, ukungakhethi cala kunye noxanduva, azigcini nje ngokukhusela ukuthembeka kwazo kodwa kunye nemilinganiselo yentando yesininzi egcina uluntu olunolwazi.
Umfanekiso nge UConnie de Vries on Unsplash
isikhanyeli
Ulwazi, izimvo kunye neengcebiso ezinikwe kwiiblogi zethu zeendwendwe zezo zabaxhasi ngabanye, kwaye azibonakalisi iinqobo kunye neenkolelo zeBhunga lezeNzululwazi lamazwe ngamazwe.